Popularne denary z “kółkiem”, czy aby na pewno należą do Jana Olbrachta?

Popularne denary z “kółkiem”

Popularne denary z “kółkiem”… Za panowania Jana Olbrachta, niedługo po wykryciu nadużyć menniczych ministra skarbu w Koronie Piotra Kurozwęckiego, rozpoczęto emisję nowych półgroszy koronnych w latach 1499–1501. Od poprzednich odróżnia ich lepsza jakość kruszcu, staranne wykonanie stempli oraz zastąpienie herbu Poraj znakiem kolistym – kółkiem (pierścieniem). W tym czasie nad sprawami mennicy krakowskiej, według S. Kubiak, miał czuwać w zastępstwie podskarbiego wielkiego koronnego, który z urzędu obowiązany był nadzorować mennicę, podskarbi nadworny koronny Jakub Szydłowiecki, nieposiadający jednak takich uprawnień. Z tego powodu nie oznaczał monet swoim herbem Odrowąż. 20 marca 1501 r. uzyskał stanowisko ministra skarbu w Koronie. Nie spowodowało to jednak zastąpienia wspomnianego znaku kółko herbem Odrowąż do 17 czerwca 1501 r., kiedy zmarł król. Zapewne dlatego, jak pisze autorka, nie zmieniono stempli, aby zamieścić na nich herb Szydłowieckich.

Moim zdaniem należy przyjąć tylko pewien kierunek tezy M. Gumowskiego ze względu na nieznaną mu, obecną chronologię denarów z kółkiem, wciąż błędnie przypisywanych za autorem Janowi Olbrachtowi, które emitowano za panowania Kazimierza Jagiellończyka. Marian Gumowski uważał, że podskarbi Jakub Szydłowiecki nie zamieszczał na środkach płatniczych własnego herbu, gdyż nie chciał brać oficjalnej odpowiedzialności za monety oraz dlatego, że mennica krakowska znajdowała się w rękach prywatnych. Co do pierwszego stwierdzenia obu autorów, dotyczącego stanowiska Jakuba Szydłowieckiego, jakim było podskarbiostwo nadworne, należy podkreślić, że nie sprawował go, jak to podają, w latach 1499–1501, tylko w latach 1494–1498. W rozpatrywanym okresie był on jedynie burgrabią krakowskim. Trudno więc zgodzić się z twierdzeniem S. Kubiak, przypisującej Jakubowi Szydłowieckiemu kółko, które miał umieszczać na stemplach menniczych w zastępstwie swojego herbu, wobec braku uprawnień, jakie posiadał podskarbi wielki koronny. Nawet jeśli z pewną ostrożnością założymy, że Jakub Szydłowiecki miał coś wspólnego z mennicą krakowską w latach 1499–1501, to kółko występujące na półgroszach koronnych w tym samym miejscu co wcześniejszy herb Poraj nie jest przypadkowe. Mogło ono oznaczać przejęcie w prywatne ręce nie mennicy, ale nadzoru nad produkcją tych monet lub nad działalnością mennicy krakowskiej przez wysokiego rangą urzędnika tego warsztatu w zastępstwie ministra skarbu, który mógł być mieszczaninem, tytułującym się kolistym gmerkiem (znakiem pierścienia). Jest to tylko przypuszczenie obecnie trudne do potwierdzenia. Jednak wobec niecodziennej sytuacji, a więc wakatu na wymienionych stanowiskach podskarbich koronnych w latach 1498–1501, takie rozwiązanie mogło być przyjęte z uwagi na potrzebę emisji nowych, lepszych monet. Pewnym potwierdzeniem takich wniosków jest spostrzeżenie B. Paszkiewicza, który wyróżniając wśród półgroszy z kółkiem dwie odmiany (jedną powstałą na przełomie lat 1498/1499 i drugą emitowaną w latach 1499–1501) i biorąc pod uwagę moje ustalenia, zauważył, że znak pierścienia na półgroszach nie odnosi się do zmian standardu menniczego, a jedynie do przejęcia kontroli nad mennicą przez nieznaną nam osobę w zastępstwie podskarbiego.

Rozpatrując występowanie znaku kółko na półgroszach koronnych Jana Olbrachta, należy również odnieść się do podobnego wyobrażenia, widniejącego na denarach jagiellońskich. Ich emisję badacze przypisywali niegdyś, a obecnie większość kolekcjonerów, przez analogię do półgroszy ze znakiem pierścienia, wyłącznie Janowi Olbrachtowi. Jednak w latach 90. XX w. dzięki badaniom S. Kubiak, kontynuowanym następnie przez B. Paszkiewicza, ustalono, że denary Kub. III/2 (z kółkiem pod koroną) powstały za panowania Kazimierza Jagiellończyka. Największym jednak problemem było i jest dokładne ustalenie czasu emisji tych denarów. Powołując się na wcześniejsze wyniki badań S. Kubiak i B. Paszkiewicza, przyjąłem datację ich powstania na lata 1479–1492, co zanegował ostatni z autorów w swoim najnowszym podsumowaniu badań dotyczących wybranych aspektów mennictwa jagiellońskiego. Opierając się na ustaleniach innych badaczy i korzystając z powyższej chronologii denarów z kółkiem, stwierdziłem, że znak ten mógł należeć do tej samej osoby, która przejęła nadzór nad produkcją owych pieniążków, a później omawianych wyżej półgroszy. Dodałem również, że zadaniem tego kolistego sygla miało być odróżnienie nowych, lepszych odmian beznapisowych denarów od wcześniejszych, gorszych emisji. Biorąc jednak pod uwagę najnowszą datację czasu powstania tych denarów autorstwa B. Paszkiewicza – lata 1455–1479, podkreślającego w swoich wcześniejszych ustaleniach, że system znakowania denarów i półgroszy był wyraźnie odmienny, należy nieco inaczej spojrzeć na znak kółko z denarów Kazimierza Jagiellończyka. Jeśli dalsze badania zawężą czas powstania tych monet lub uściślą chronologię, należy, w mojej ocenie, uznać wyobrażenie koliste za umowny znak sekretny przeznaczony dla wąskiego grona urzędników skarbowych i menniczych, odróżniający jednak lepszą emisję denarów. Podobne użycie znaku kolistego nastąpiło na denarach i półgroszach koronnych Władysława Jagiełły. Na jego beznapisowych pieniążkach identycznie usytuowany kolisty znak pojawił się tylko w jednym wariancie. Natomiast na pozostałych odmianach denarów liczba kółek pustych lub pełnych zwiększa się i występuje w różnych konfiguracjach z koroną. Te sekretne znaki odróżniają kolejne emisje monet o tym samym nominale, podobnie jak to miało miejsce w przypadku półgroszy z lat 1431–1434 z kółkiem pod koroną, będącym jednym z kilku geometrycznych znaków wyróżniających poszczególne emisje tych monet.

Jakub Szydłowiecki herbu Odrowąż zmarł w 1509 r. Był burgrabią krakowskim od 18 stycznia 1493 do 20 marca 1501 r., podskarbim nadwornym koronnym od 1 stycznia 1494 do 12 października 1498 r., podskarbim wielkim koronnym z nominacją od 20 marca 1501 do 24 października 1509 r. (wprowadzony na ten urząd 20 kwietnia 1501 r.), kasztelanem sandomierskim od 15 marca 1506 do 24 października 1509 r., starostą: sochaczewskim (1498–1504), łęczyckim od 5 kwietnia 1502 do 15 marca 1506 r. oraz sandomierskim od 14 lutego 1506 do 11 lipca 1509 r.

Popularne denary z “kółkiem”

Przykładowe usytuowanie znaku kolistego – kółka na denarze koronnym Kazimierza Jagiellończyka, emitowanym w mennicy krakowskiej w latach 1455–1479

Przykładowe usytuowanie znaku kolistego – kółka na półgroszu koronnym Jana Olbrachta, emitowanym w mennicy krakowskiej w latach 1499–1501 (typ II: wariant b)

 

Opracował Zbigniew Kiełb

Fot. z archiwum autora.

Zob. szerzej w: Z. Kiełb, Herby urzędników polskich i litewskich na monetach oraz liczmanach emitowanych w latach 1479–1707, Puławy 2015, s. 24-25, 27-31, 73-81.

Dodaj komentarz

Twój adres email nie zostanie opublikowany. Pola, których wypełnienie jest wymagane, są oznaczone symbolem *


Siedziba


ul. Wałbrzyska 15a/11
52-314 Wrocław
kontakt@numismatiqa.com

Newsletter


Bądź na bieżąco, zapisz się do naszego newslettera.