O herbie Korwin występującym na tzw. boratynkach litewskich z lat 1660-1661

O herbie Korwin występującym na tzw. boratynkach litewskich

O herbie Korwin występującym na tzw. boratynkach litewskich z lat 1660-1661. W 1659 r. na masową skalę rozpoczęto emisję miedzianych szelągów koronnych w mennicy ujazdowskiej (1659–1661, 1663–1665). Część produkcji tych monet przejęła mennica krakowska (1659–1661). Takie same działania miano rozpocząć w Wielkim Księstwie Litewskim, wyznaczając do produkcji szelągów zakład wileński. Jednak Wilno do 1661 r. było zajęte przez Moskali, dlatego też podjęto decyzję o powstaniu szelężnej mennicy w Brześciu Litewskim. Ostatecznie szelągi litewskie emitowano w latach 1660–1661 wraz z koronnymi w mennicy ujazdowskiej.

Ciekawym zagadnieniem jest emisja szelągów litewskich, produkowanych w mennicy ujazdowskiej. Powstałe w niej szelągi koronne i litewskie opatrzone są, jak potocznie przyjęto, herbem Ślepowron ministra skarbu Jana Kazimierza Krasińskiego, będącego głównym nadzorcą wszystkich mennic w Koronie. W przypadku szelągów przeznaczonych dla Wielkiego Księstwa Litewskiego pogląd ten, powtarzany przez większość badaczy, jest jednak nie do przyjęcia, gdyż obok szelągów litewskich z lat 1660–1661 bez żadnego herbu oraz z herbem Ślepowron, istnieją i takie z herbem Korwin i jego odmianą.

Kwestia występowania herbu Korwin na szelągach litewskich i koronnych nie wzbudzała zbytniego zainteresowania wśród numizmatyków XIX w. Traktowano je bardzo ogólnikowo, przypisując podskarbiemu wielkiemu koronnemu Janowi Kazimierzowi Krasińskiemu herb Ślepowron, a ministrowi skarbu na Litwie Wincentemu Aleksandrowi Gosiewskiemu herb Korwin. Wiele lat później kwestią tych dwóch wyobrażeń heraldycznych zajął się M. Gumowski. Sformułował on istotny, lecz błędny wniosek, który przez wiele osób jest nadal podtrzymywany, mimo niepewności samego autora. Badacz ten, biorąc pod uwagę jedynie miejsce emisji szelągów koronnych i litewskich, a więc mennicę ujazdowską, i nie zważając na istotne różnice między wyobrażeniami herbów podskarbich, uznał je jednoznacznie za herb Ślepowron. Taki wniosek był nie tylko przeciwstawny ustaleniom jego poprzedników, ale przede wszystkim wspierał przemyślenia autora dotyczące przynależności wspomnianego herbu. Uważał on, że skoro miedziane szelągi litewskie bito wraz z koronnymi w polskiej mennicy, nadzorowanej tak, jak reszta tego typu warsztatów w Koronie przez Jana Kazimierza Krasińskiego, herb ten należy przypisać wyłącznie jemu, a nie Wincentemu Aleksandrowi Gosiewskiemu. Marian Gumowski w tej samej pracy podważył jednak własne ustalenia, stwierdzając, że skoro ostatni z wymienionych powyżej ministrów był posiadaczem herbu Ślepowron, to wyobrażenie heraldyczne na szelągach litewskich z lat 1660–1661 może należeć do ministra skarbu zarówno Korony, jak i Litwy.

Mimo niepewności samego autora, jego drugi wniosek został z czasem zapomniany, doprowadzając do błędnych ustaleń jego następców. Przekonanie o występowaniu na szelągach koronnych i litewskich z mennicy ujazdowskiej herbu Ślepowron Jana Kazimierza Krasińskiego było tak powszechne, że nie pozwalało w nauce numizmatycznej zaistnieć na dłużej przeciwstawnym ustaleniom. Do takich należą wnioski J. Pińskiego, który odwołując się do badaczy z XIX w., ponownie przyznał Wincentemu Aleksandrowi Gosiewskiemu herb Korwin. Dodał on także, że byłoby dziwne, gdyby nie emitowano monet z herbem tegoż urzędnika. Tak śmiałe przemyślenia posiłkował nowymi wówczas znaleziskami szelągów litewskich z lat 1660-1661 z herbem Korwin. Ten heraldyczny znak, uznany za odmianę herbu Ślepowron, był jednoznacznie łączony z Janem Kazimierzem Krasińskim lub rzadziej z Wincentym Aleksandrem Gosiewskim. Pomimo odnalezienia materiału numizmatycznego z herbem Korwin i jego udokumentowania, problem jego występowania na szelągach litewskich z w 1660 i 1661 r. był nadal niewyjaśniony. Kwestię tę komplikowały powtarzane przekonania o występowaniu identycznego herbu Ślepowron Jana Kazimierza Krasińskiego na szeląga koronnych i litewskich z mennicy ujazdowskiej.

Jeśli się weźmie pod uwagę same tylko numizmaty emitowane w mennicach koronnych i litewskiej za podskarbiostwa wymienianych powyżej ministrów skarbu to można jednoznacznie stwierdzić, że ich heraldyczne znaki są identyczne. Zatem należy podkreślić, że herbem zarówno Jana Kazimierza Krasińskiego, jak i Wincentego Aleksandra Gosiewskiego był Ślepowron. Jest to bardzo istotna wskazówka, tym bardziej że drugiemu z ministrów przypisywano herb Korwin, czego nie potwierdzają także herbarze. Zasadniczym elementem odróżniającym te dwa interesujące nas herby jest podstawa, na której stoi kruk z pierścieniem w dziobie. W przypadku herbu Ślepowron jest to krzywaśń i zaćwieczony na niej od czoła krzyżyk kawalerski. W herbie Korwin krzywaśń zastąpiono ostrzewiem. Występuje też specyficzna odmiana herbu Korwin, określana jako herb własny Sakowicz, gdzie ostrzewie znajduje się w pozycji pionowej. (Jak się okazało po wydaniu książki, w toku badań C. Wolskiego, takie wyobrażenie heraldyczne również występuje na interesujących nas szelągach litewskich).

Uwzględnienie tych ustaleń rodzi zasadnicze pytanie: Komu więc należy przypisać herb Korwin? Jego zaistnienie na monetach Wielkiego Księstwa Litewskiego wynika z trudnej sytuacji skarbowej oraz militarnej dawnej Rzeczypospolitej w latach 1655–1660. W okresie tym podjęto działania zmierzające do stabilizacji sytuacji monetarnej w kraju oraz zapłaty zaległego żołdu wojsku. W tym celu w 1659 r. wydano uchwałę sejmową, na mocy której poprzez uruchomienie mennic mających przynieść wymierne dochody zamierzano rozwiązać najistotniejsze problemy. O ile w Koronie nie było zbytnich trudności w realizacji tych postanowień, o tyle na Litwie sytuacja była bardziej skomplikowana. Wynikała ona z braku możliwości otwarcia w tym celu i czasie mennicy w Wilnie i w Brześciu Litewskim, wobec zagrożenia ze strony wojsk moskiewskich, przebywających na Litwie. Innego rodzaju utrudnieniem był brak podskarbiego wielkiego litewskiego odpowiedzialnego za sprawy mennicze w Wielkim Księstwie Litewskim. W latach 1652–1662 funkcję tę sprawował Wincenty Aleksander Gosiewski herbu Ślepowron. Minister ten był jednak bardziej pochłonięty polityką i sprawami wojskowymi niż monetarnymi, wobec stanowiska hetmana polnego litewskiego, jakie otrzymał w 1654 r., i zagrożenia Rzeczypospolitej w latach 1655–1660. W czasie prowadzonych wówczas walk przebywał on dwukrotnie w niewoli rosyjskiej.

W jego zastępstwie administratorami skarbu litewskiego byli: pisarz wielki litewski Aleksander Krzysztof Naruszewicz (luty 1656–maj/czerwiec 1656 r.), kanclerz wielki litewski Krzysztof Zygmunt Pac (koniec 1658–początek 1659 r.) oraz wojewoda smoleński Adam Maciej Sakowicz (po 11 kwietnia 1659–23 marca 1662 r.). Po stabilizacji politycznej w kraju na sejmie z 1662 r. zgodzono się częściowo na żądania wojsk litewskich, wobec których skarb państwowy był zadłużony. Wykonanie tych postanowień zostało zawieszone wobec zabójstwa Wincentego Aleksandra Gosiewskiego 29 listopada 1662 r. W wyniku tej sytuacji skarb litewski pozostał ponownie bez głównego nadzorcy. Jego administratorem po śmierci Adama Macieja Sakowicza (23 marca 1662 r.) stał się Jerzy Białozor, biskup wileński herbu Wieniawa.

To właśnie do wspomnianego zarządcy skarbu litewskiego Adama Macieja Sakowicza herbu Korwin należał ten sam herb lub herb własny Sakowicz, usytuowany na omawianych szelągach litewskich z mennicy ujazdowskiej. Podczas nieobecności podskarbiego wielkiego litewskiego był on jego zastępcą w sprawach związanych z zarządem mennicy litewskiej. Takie rozwiązania potwierdzają m.in. obowiązki, jakie powierzono mu najprawdopodobniej w 2 poł. sierpnia 1659 r. Na nim to ciążyła odpowiedzialność założenia mennicy w Brześciu Litewskim, wobec zajęcia Wilna przez Rosjan. Wojewoda smoleński zawarł porozumienie z Tytusem Liwiuszem Boratinim, który zgodził się na bicie szelągów litewskich w mennicy koronnej w Ujazdowie. Takiemu rozwiązaniu sprzeciwiała się część wojska, podległa hetmanowi litewskiemu Pawłowi Sapiesze, którego niekorzystne działania przyczyniły się do opóźnienia produkcji tych szelągów, rozpoczętej dopiero w 1660 r.

Wśród szelągów litewskich z lat 1660–1661 możemy odnaleźć i takie, na których umieszczono herb Ślepowron Jana Kazimierza Krasińskiego. Wydawałoby się, że i te monety zostały wyemitowane na potrzeby tamtejszego rynku, a herb podskarbiego wielkiego koronnego był znakiem jego odpowiedzialności za część emisji tych monet powstałych w Polsce. Oczywiście monety te były przeznaczone dla Wielkiego Księstwa Litewskiego, jednak występujący na nich zamiast herbu Korwin herb Ślepowron pojawił się tam przez pomyłkę podczas produkcji stempli miedzianych szelągów. Udało się to potwierdzić dzięki przeprowadzonym badaniom typologicznym tych monet przez C. Wolskiego, który nie tylko odnalazł szelągi litewskie z lat 1660–1661 z herbem Ślepowron, ale również szelągi koronne z 1661 r. i z lat 1663–1664 z herbem Korwin zamiast herbu Ślepowron. Biorąc zatem pod uwagę to, że szelągi litewskie oraz koronne produkowano w tym samym czasie i w tej samej mennicy, można przypuszczać, iż nietrudno było o pomyłkę, a następnie wykorzystanie niezużytych punc z herbem Korwin, ze względu na jego podobieństwo do herbu Ślepowron, do produkcji szelągów koronnych w latach 1663–1664. Mamy zatem do czynienia wyłącznie z pomyłką menniczą, powstałą podczas produkcji stempli tych monet, wobec plastycznego podobieństwa herbów Ślepowron i Korwin. Dotyczy ona również pojawienia się szelągów litewskich (1660–1661) bez herbu Korwin.

Adam Maciej Sakowicz herbu Korwin – zmarł 23 marca 1662 r. Był podkomorzym oszmiańskim z nominacją od 13 kwietnia 1628 do 3 marca 1649 r., koniuszym wileńskim od 6 października 1648 do śmierci w 1662 r., starostą oszmiańskim z nominacją od 3 marca 1649 do śmierci w 1662 r., podwojewodzim wileńskim od 26 czerwca 1639 do 25 lipca 1640 r., wojewodą smoleńskim od 1658 r., administratorem skarbu ziemskiego Wielkiego Księstwa Litewskiego po 11 kwietnia 1659 do śmierci w 1662 r. Nadzorował produkcję monet litewskich w mennicy ujazdowskiej w latach 1660–1661.

O herbie Korwin występującym na tzw. boratynkach litewskich

Herb Korwin

O herbie Korwin występującym na tzw. boratynkach litewskich

Odmiana herbu Korwin herb własny Sakowicz

O herbie Korwin występującym na tzw. boratynkach litewskich

Av. i Rv. szeląga litewskiego z 1660 r., herb Korwin bez tarczy na rewersie pod herbem Pogoń.

O herbie Korwin występującym na tzw. boratynkach litewskich

Av. i Rv. szeląga litewskiego z 1661 r., herb Korwin bez tarczy, ale jako jego odmiana herb Sakowicz na rewersie pod herbem Pogoń.

O herbie Korwin występującym na tzw. boratynkach litewskich

Av. i Rv. szeląga litewskiego z 1661 r., z niepoprawnym herbem Ślepowron bez tarczy zamiast herbu Korwin na rewersie pod herbem Pogoń.

Opracował Zbigniew Kiełb

Fot. z archiwum Warszawskiego Centrum Numizmatycznego i autora oraz wymienionej poniżej publikacji.

Więcej o tej tematyce możesz odnaleźć w książce Z. Kiełba, Herby urzędników polskich i litewskich na monetach oraz liczmanach emitowanych w latach 1479–1707, Puławy 2015.

Dodaj komentarz

Twój adres email nie zostanie opublikowany. Pola, których wypełnienie jest wymagane, są oznaczone symbolem *


Siedziba


ul. Wałbrzyska 15a/11
52-314 Wrocław
kontakt@numismatiqa.com

Newsletter


Bądź na bieżąco, zapisz się do naszego newslettera.