Herb Topór na monetach litewskich

Herb Topór na monetach litewskich

Herb Topór na monetach litewskich pojawiał się i znikał… dlaczego tak się działo?

 

Herb topór na monetach litewskich

Zygmunt II August (1545-1572), półgrosz litewski, 1564, mennica Wilno, herb Topór na rewersie

 

Za panowania Aleksandra Jagiellończyka emitowano pieniądze Wielkiego Księstwa Litewskiego według wzoru polskiego, które do czasów Zygmunta II Augusta nie były zaopatrywane w należące do urzędników skarbowych herby prywatne, tak jak to czyniono na monetach koronnych. Przeniesienie po 1548 r. całej produkcji menniczej do Wilna miało poważne konsekwencje dla ikonografii powstających tam monet, gdyż przyczyniło się do rozwoju i manifestacji symboliki litewskiej.

Po opuszczeniu stanowiska kierownika mennicy wileńskiej przez Jana Lutomirskiego w 1555 r. tymczasowy nadzór nad nią, jeszcze w tym samym roku, powierzono Stanisławowi Miłoszewskiemu herbu Kościesza. Pełnił on go w imieniu i za sprawą Gabriela Tarły, który w 1556 r. został zarządcą tego zakładu, przekazanego w dzierżawę Żydom (1555–1562). Emitowali oni w nim w latach 1558–1562 nadmierną ilość drobnych monet z gorszej próby srebra, doprowadzając tym samym do spekulacji na rynku i niezadowolenia w kraju.

Taka sytuacja przyczyniła się do tego, że w 1562 r. Zygmunt II August przejął zarząd nad warsztatem wileńskim, który w jego imieniu sprawował dalej Gabriel Tarło do 1565 r. W tym czasie jako pierwszy na Litwie wprowadził on zwyczaj umieszczania na monetach osobistego herbu. Jednak tu chodziło o jego herb, a więc osobisty znak zarządcy mennicy, a nie herb prywatny podskarbiego Wielkiego Księstwa Litewskiego, tak jak to czyniono w Koronie. Za taką sytuację odpowiadała osobista polityka administracyjno-mennicza Zygmunta II Augusta. Herb Topór występuje tylko na litewskich półgroszach (1562–1565) oraz trojakach (1562–1564).

Pojawienie się tego herbu miało na celu zrehabilitowanie przed społeczeństwem najpopularniejszej wówczas monety na Litwie po ponownym przejęciu przez króla nadzoru nad mennicą. Wyobrażenie to miało nie tylko poświadczać dobrą jakość owych półgroszy, ale także dokładnie precyzować osobę odpowiedzialną za ich emisję. Umieszczenie herbu Topór na trojakach o nieznanej wówczas kompozycji plastycznej, łamiącej zakorzenione w mennictwie litewskim wyobrażenia, miało dodatkowo wzbudzić społeczne zaufanie do tego gatunku monet.

Umieszczenie na monetach osobistego herbu Topór, należącego do urzędnika koronnego Gabriela Tarły, monogramu królewskiego, a także zaniżenie zawartości srebra w trojakach nowego typu, według wielu badaczy, nie spodobało się szlachcie. Sprawę tych ostatnich rozpatrzono na sejmie w Parczewie w 1564 r., gdzie żądano przestrzegania ustalonej stopy menniczej oraz wyobrażenia plastycznego. Postępowanie to miało być przyczyną emisji nowych trojaków w 1565 r. bez herbu Topór, zaopatrzonych w sentencję z psalmu Dawida: Qui habitat in coelis irridebit eos (Ten, który zamieszkuje w niebiosach, z nich szydził). Napis ten o charakterze szyderczym miał być, według niektórych badaczy, odpowiedzią na zarzuty szlachty litewskiej wobec Gabriela Tarły oraz na ich niezadowolenie z powodu nowego wyobrażenia trojaków, niezgodnego z tradycyjną ikonografią mennictwa litewskiego. Wywarło to wówczas, jak się utarło w starszej literaturze przedmiotu, oburzenie zarówno szlachty, jak i duchowieństwa. W sprawie tej interweniować miał u króla sam biskup krakowski Franciszek Krasiński, doprowadzając tym samym do wstrzymania emisji owych monet i do usunięcia Gabriela Tarły z mennicy.

Czy jednak tak było? Należy przypomnieć, że trojaki te emitowano jeszcze w 1566 r. Taka sytuacja może skłonić nas do stwierdzenia, że Gabriel Tarło nadal był zarządcą, ale z powodu niezadowolenia społecznego zakazał umieszczania swojego herbu Topór na monetach. Potwierdzeniem tej hipotezy może być emisja półgroszy litewskich z 1565 r. z herbem i bez herbu Topór. Takie założenia są jednak błędne, skoro urzędnik ten miał być usunięty z tego stanowiska w 1565 r., co także mogą potwierdzać wymienione powyżej numizmaty. Z kolei produkcja „szyderczych trojaków” w 1566 r. może dowodzić, że przedstawianie ich i zaistniałej w 1565 r. sytuacji wyłącznie w ujęciu negatywnym jest błędne.

Odnosząc się do półgroszy z 1565 r. z herbem i bez herbu Topór, należy pamiętać, że podobna sytuacja zaistniała w mennicy wileńskiej w 1562 r. i dotyczyła również trojaków. Brak herbu Topór nie jest jednak wynikiem pomyłki rytownika stempli. Odpowiedzialny za to jest czas, w jakim Gabriel Tarło zezwolił na umieszczanie swojego herbu na monetach i został „odwołany” ze stanowiska zarządcy mennicy wileńskiej. Zatem herbu tego nie wprowadzono na stemple monet z początkiem 1562 r., tak jak i jego właściciel nie „opuścił” menniczego stanowiska z końcem 1565 r. Z kolei na jego brak w 1565 r. nie wpłynęło usunięcie Gabriela Tarły ze wspomnianego urzędu, lecz jego śmierć między 5, a 29 maja 1565 r.

Co do ,,szyderczości” trojaka to należy odnieść się do cytowanej sentencji w kontekście całego psalmu z którego pochodzi oraz powiązać ją z ówczesną sytuacją wewnętrzną państwa. Tym bardziej, że mimo rzekomych protestów szlachty z 1565 r. trojaki te emitowano w roku następnym. Psalm ten nie oznacza, że Zygmunt II August i Gabriel Tarło lub tylko zarządca mennicy wileńskiej mieli złe intencje w stosunku do odbiorców tej monety. Tym bardziej byłoby to dziwne, gdyż rozpatrywany fragment psalmu jest modlitwą, która nie może być traktowana jako szyderstwo. Według najnowszych ustaleń rozpatrywany cytat odnosi się on do jakiegoś konfliktu i króla ustanowionego z woli Boga. O jakie zatem wydarzenie może chodzić?

Zygmunt II August był uwikłany w konflikt inflancki (1557–1570), wobec czego sprawy wewnętrzne państwa schodziły na drugi plan. Jednym z najważniejszych problemów wewnętrznych był ruch egzekucyjny. W jego początkach (1548–1559) szlachta domagała się reform i odebrania królewszczyzn magnatom. Po stronie tych ostatnich opowiedział się król, nie dopuszczając do egzekucji. Nie zwoływał on też sejmów w latach 1560–1561, wobec toczącej się wojny o Inflanty. Podczas przygotowań w 1563 r. do kolejnego konfliktu okazało się, że Wielkie Księstwo Litewskie nie jest w stanie samodzielnie podołać ciężarom wojennym. Z kolei szlachta uzależniła uchwalenie podatków od podjęcia przez monarchę reform egzekucyjnych. Zygmunt II August, wobec toczących się działań wojennych oraz w celu przywrócenia ładu wewnętrznego w Polsce, wyraził zgodę na przeprowadzenie reform, co nastąpiło w latach 1562–1569. To właśnie ruch egzekucyjny i potrzeba wprowadzenia reform stały się zarzewiem wewnętrznego konfliktu. Unieważnienia wszelkich nadań dziedzicznych królewszczyzn dokonano formalnie na sejmie w 1563 r. Jednak do faktycznego wykonania tego postanowienia nie przystąpiono wobec upadku Połocka. Król zajął się wówczas sprawami Litwy, a przeprowadzenie rewizji dokumentów odroczono do następnego sejmu. Tę przerwę wykorzystała magnateria litewska, która nie chciała dać za wygraną i doprowadziła do zawiązania opozycji ze szlachtą ruską i podolską. Na sejmie warszawskim 1563/1564 domagała się specjalnego traktowania właścicieli tamtejszych królewszczyzn, zasłużonych w obronie kraju. Mimo tego oporu do rewizji dokumentów doszło, a realizacji postulatów ruchu egzekucyjnego dotyczących królewszczyzn dokonano na sejmie w 1566 r. Kolejnym zarzewiem konfliktu była sprawa unii polsko-litewskiej, której kwestię podejmowano na kolejnych sejmach w latach 1564–1566. Początkowo sprzeciwiał się jej Zygmunt II August, który uważał Wielkie Księstwo Litewskie za dziedzictwo Jagiellonów, gdzie miał większą władzę królewską. Choć monarcha stał się w późniejszym czasie orędownikiem realnego połączenia Polski i Litwy, to z kolei możni litewscy zdecydowanie przeciwstawiali się unii, obawiając się utraty swojej pozycji i przywilejów. Prowadzone wówczas działania wojenne i zagrożenie moskiewskie miały wpływ na kontynuowanie prac nad unią polsko-litewską oraz na ustępstwa delegacji litewskiej w 1564 r. Zgodziła się ona na zniesienie odrębnych sejmów litewskich, a tym samym na ustanowienie unii realnej. Do obradujących 2 lutego 1564 r. dotarła wiadomość o zwycięstwie nad Moskwą tymczasowego hetmana wielkiego litewskiego Mikołaja Radziwiłła Rudego. Po zniknięciu niebezpieczeństwa delegacja litewska zmieniła zdanie co do podjętych już ustaleń i odrzuciła istnienie wspólnego sejmu, broniąc suwerenności swojej i Litwy. Władca przyznał jednak rację Polakom, a w celu ułatwienia wspólnej elekcji zrezygnował z praw dziedzicznych do Wielkiego Księstwa Litewskiego, przelewając je na Koronę.

To właśnie w tych wydarzeniach upatruję źródło konfliktu wewnętrznego za panowania Zygmunta II Augusta. W nim też znajduje się przyczyna powstania nowego typu trojaka z lat 1565–1566, błędnie określanego szyderczym, które rzekomo doprowadziły, jak chcą tego niektórzy numizmatycy, do utraty stanowiska zarządcy mennicy wileńskiej przez Gabriela Tarłę. Jak wcześniej wykazałem było to niemożliwe. Według najnowszych ustaleń interpretacyjnych wynika, że intrygująca środowisko numizmatyczne treść rewersu trojaków z lat 1565–1566 zawiera deklarację woli władcy jako pomazańca Bożego, podpisaną jego monogramem królewskim. W ówczesnych realiach politycznych stanowiła ona przestrogę skierowaną do litewskiej opozycji.

Gabriel Tarło herbu Topór – urodził się ok. 1486 r. i zmarł między 5, a 29 maja 1565 r. Był krajczym Zygmunta II Augusta w 1545 r. lub od tego roku, koniuszym dworu w 1548 r. lub od tego roku, podstolim koronnym od 14 maja 1549 do 23 grudnia 1550 r., krajczym koronnym od 25 stycznia 1551 do 10 sierpnia 1553 r., ochmistrzem królowej Katarzyny Habsburżanki (najwcześniej od 1553 r.), chorążym sandomierskim z nominacją od 18 lipca 1536 do rezygnacji w 1553 r., stolnikiem krakowskim z nominacją od 2 lutego 1548 do ok. 26 stycznia 1551 r., kasztelanem radomskim z nominacją od 9 czerwca 1554 do maja 1565 r.; starostą: chełmskim od 5 marca 1545 do 6 lipca 1562 r., lubaczowskim z nominacją od 7 sierpnia 1561 do śmierci w 1565 r., chęcińskim, kowelskim, zarządcą mennicy wileńskiej od 1556 do maja 1565 r.

Opracował Zbigniew Kiełb

Fot. z książki autora

Zob. szerzej w: Z. Kiełb, Herby urzędników polskich i litewskich na monetach oraz liczmanach emitowanych w latach 1479–1707, Puławy 2015, s. 378-385

Dodaj komentarz

Twój adres email nie zostanie opublikowany. Pola, których wypełnienie jest wymagane, są oznaczone symbolem *


Siedziba


ul. Wałbrzyska 15a/11
52-314 Wrocław
kontakt@numismatiqa.com

Newsletter


Bądź na bieżąco, zapisz się do naszego newslettera.