Działalność mennicy łobżenickiej

Działalność mennicy łobżenickiej

Działalność mennicy łobżenickiej była ewenementem w historii polskiego mennictwa okresu XVII w. Należała ona w latach 1612-1615 do Andrzeja Krotoskiego herbu Bróg (Leszczyc), późniejszego kasztelana kaliskiego (1620-1621). Nie podlegał on władzy podskarbiego wielkiego koronnego. Z tych też względów na emitowanych w tym zakładzie monetach umieszczano herb Bróg jego właściciela. Ta nietypowa ikonografia monet łobżenickich przyczyniła się do powstania i funkcjonowania przez długi czas w literaturze numizmatycznej przeświadczenia, że były to monety prywatne, niemające ogólno-państwowego charakteru.

Ustalenia Teofili Opozdy stanowią zaprzeczenie tych twierdzeń, zaś jej wnioski jednoznacznie przemawiają za legalnym charakterem owej mennicy, której produkcja była przeznaczona na rynek państwowy. W uzyskaniu królewskiego przywileju menniczego pomogły Andrzejowi Krotoskiemu koligacje rodzinne z bratem matki Janem Ostrorogiem, który był zaufanym współpracownikiem Zygmunta III Wazy, a także współdziałanie z podskarbim nadwornym koronnym Mikołajem Daniłowiczem. Otrzymanie prawa menniczego było najprawdopodobniej efektem rozliczeń finansowych między królem, a Andrzejem Krotoskim. Zygmunt III Waza wobec posiadanych trudności w spłacie pożyczki za radą wymienionych doradców zezwolił na otwarcie mennicy łobżenickiej, z której dochód miał pokryć powstały dług.

Działalność mennicy łobżenickiej

Zygmunt III Waza (1587-1632), denar, 1623, mennica Łobżenica, odmiana ze skróconą datą.

Na emitowanych denarach łobżenickich pojawił się herb Bróg, zastąpiony w 1613 r. inicjałami AK – właściciela mennicy – nad którymi widniała korona. Z kolei na jednostronnych denarach z 1615 r. herb Bróg umieszczono obok tarczy z herbem Orzeł, którym towarzyszy inicjał L (Łobżenica). Herb Bróg występujący na monetach zarówno odróżniał je od tych produkowanych w innych mennicach, jak i akcentował związek z rodem Krotoskich. Z kolei emisja denara z inicjałami właściciela mennicy jednoznacznie wskazywała osobę odpowiedzialną za ich produkcję. Wspomniane znaki występujące na pieniążkach łobżenickich, przeznaczonych na rynek państwowy były również dodatkowym prestiżem dla Andrzeja Krotoskiego i jego najbliższych, niewspółmiernym do zysków, jakie przynosiła im mennica. Na jednostronnych pieniążkach pojawiły się istotne zmiany ikonograficzne, które wynikały z niezadowolenia władz zwierzchnich z wcześniejszej ikonografii, niezgodnej z ordynacją menniczą z 1580 i 1599 r. Jednak na nowych emisjach ich postanowień nie wykonano w całości, gdyż herb Pogoń zastąpiono herbem Bróg. Taki układ herbów wypaczył komunikat politycznego zjednoczenia Polski i Litwy, stosowany na innych monetach koronnych. Było to zaplanowane działanie rytownika stempla, uzgodnione z właścicielem mennicy, niemające podtekstów politycznych. Czy zastąpienie herbu Pogoń herbem Andrzeja Krotoskiego było wyłącznie podyktowane brakiem miejsca na herb Bróg? Czy wynikało też z jego aspiracji? Przecież po 1599 r. jedynym herbem urzędnika na monetach państwowych mógł być herb ministra skarbu w Koronie lub na Litwie. Nowy rysunek denarów łobżenickich nie był zaakceptowany przez podskarbiego lub generalnego probierza, gdyż po ponownym uruchomieniu warsztatu w 1622 r. nie powrócono już do stosowania tego typu wyobrażeń i przestrzegano ordynacji menniczej z 1580 r.

Opisywane denary miały jednak charakter ogólnopaństwowy, a emisje z lat 1612–1615 były zbliżone do emisji miejskich. Zupełnie inaczej należy rozpatrywać występowanie denara z literami AK pod koroną królewską, będącą symbolem najwyższej władzy w kraju i niezawisłości państwa. Nie wiadomo, kto dopuścił się nadużycia, opracowując taki rysunek rewersu monety z 1613 r. – właściciel mennicy czy też jej personel. Teofila Opozda łączy powstanie takiego wyobrażenia z naśladownictwem denarów wrocławskich Ludwika II Jagiellończyka lub halerzy cieszyńskich księcia cieszyńsko-głogowskiego Adama Wacława, na których pod koroną umieszczono inicjały tych władców. Takie usytuowanie monogramu właściciela mennicy nasuwa przypuszczenie samowoli magnackiej. Jednak zamożny Andrzej Krotoski nie był znaczącym urzędnikiem w administracji państwowej. Interpretacji tej przeciwstawia się ogólnopaństwowy charakter zakładu łobżenickiego, w którym był wykonany ten denar, oraz fakt, że zachował się on tylko w jednym egzemplarzu. Biorąc to pod uwagę, można sądzić, że T. Opozda dość trafnie określiła ten typ denara jako wzór projektowanej emisji, przedstawiony następnie właściwemu urzędowi; wzór nie został zaakceptowany wobec niepoprawnej konstrukcji plastycznej stempla rewersu. Z powodu braku zgody na emisję tego typu denara kontynuowano produkcję jego wcześniejszego typu.

Po śmierci Andrzeja Krotoskiego spadkobierczynią całego majątku została jego córka, Urszula Zofia Krotoska herbu Bróg. Tym wyobrażeniem heraldycznym, umieszczanym na monetach łobżenickich od 1622 r., posługiwał się jej mąż, będący właścicielem mennicy, a także krajczym koronnym (1620-1628), który awansował na podczaszego koronnego (1628-1636). Był nim Mikołaj Sieniawski herbu Leliwa, od 21 sierpnia 1622 r. dziedzic miasta Łobżenica, który poślubił Urszulę 9 października 1623 r. Najprawdopodobniej prawa do Łobżenicy nabył on na podstawie przedślubnej umowy majątkowej. Taka sytuacja, dotycząca posługiwania się czyimś herbem, była wówczas jawnym nadużyciem. Wynikała ona jednak z pewnych zależności menniczo-prawnych i jest potwierdzeniem tego, że herb Bróg był zastrzeżonym znakiem rozpoznawczym monet emitowanych w warsztacie łobżenickim, poświadczony przywilejem menniczym, który nadano poprzedniemu właścicielowi. Występowanie tego herbu na monetach z lat 1622–1628 i w 1630 r. dowodzi ważności przywileju i jest kontynuacją jego postanowień oraz praw do dalszej produkcji menniczej, niewymagającej uzyskania w tym celu przez Mikołaja Sieniawskiego nowego pozwolenia królewskiego.

Działalność mennicy łobżenickiej w latach 1616–1621 i w 1629 r. była zamknięta. O wstrzymaniu produkcji w pierwszym okresie zadecydował jego pożar w 1616 r. i odbudowa. Natomiast druga przerwa była uzależniona od uchwały sejmowej z 1627 r., zakazującej wszystkim mennicom bicia drobnej monety. Pojawienie się ternarów w 1628 r. T. Opozda tłumaczy opóźnieniem powiadomienia personelu menniczego przez podskarbiego wielkiego koronnego. Natomiast produkcja ternarów z 1630 r. była także nadużyciem i wydaje się, że nie wynikała z samowoli menniczej. Najprawdopodobniej powstała za zezwoleniem odpowiednich władz, wobec niedoboru drobnej monety na rynku pieniężnym po przerwaniu jej emisji w 1627 r. Natomiast ikonografia monet bitych po 1622 r. jest zupełnie odmienna od tych z lat 1612–1615, gdyż posiada wszystkie zasadnicze elementy monet koronnych, z wyjątkiem herbu podskarbiego, który pomimo ordynacji z 1599 r. zastąpiono herbem Bróg.

Opracował Zbigniew Kiełb

Zob. szerzej w: Z. Kiełb, Herby urzędników polskich i litewskich na monetach oraz liczmanach emitowanych w latach 1479–1707, Puławy 2015, s. 362-369.

Dodaj komentarz

Twój adres email nie zostanie opublikowany. Pola, których wypełnienie jest wymagane, są oznaczone symbolem *


Siedziba


ul. Wałbrzyska 15a/11
52-314 Wrocław
kontakt@numismatiqa.com

Newsletter


Bądź na bieżąco, zapisz się do naszego newslettera.